Şizofren xəstəliyi nədir?

Şizofren xəstəliyi nədir?


Şizofreniya şəxsiyyət bölünməsi, zəif şəxsiyyətli olma, zəka geriliyi və ya tənbəllik deyil. Əhəmiyyətli ruhi xəstəliklərindən biridir.
Xəstələrdə ümumiyyətlə gerçəklə xəyal dünyasını ayırdq edə bilməmə , məntiqi düşünmə qabiliyyəti itkisi , normal romantik reaksiyalar verə bilməmə və ictimai qaydalara uymamaq görülür.Aynı zamanda xatırlama və normal mövzu anlamaq qabiliyyəti ümumiyyətlə itər. Digər fiziki və ruhi xəstəliklərdə olduğu kimi üzvi səbəbləri vardır şizofreniyanın ortaya çıxışında rol oynayan dopamin və serotonin sistemi kimi beyində iştirak edən daşıyıcı ( nörotransmitter ) sistemlərin rol oynadığı araşdırmalarla göstərilməkdədir. Cəmiyyətdə % 1 nisbətində şizofreniya görülməkdədir. Sıxlıqla 15-25 yaşları arasında ortaya çıxmaqdadır. 12 yaşından əvvəl və 40 yaşından sonra görülməsi nadirdir.

İndiki vaxtda istifadə edilən dərmanlayar əlamətləri böyük nisbətdə nəzarət altına alabilmekte ancaq bəzi simptomlar çoxu xəstədə həyat boyu sürməkdədir. Bu xəstəliyi tamamilə sovuşduran xəstə sayı bütün xəstələrin ancaq 1 / 5 ' idir . Bəzi xəstələr yalnız bir dəfə hücum keçirməkdə, bəzi xəstələrdə ara dövrləri normal olan və təkrarlayan hücumlar olmaqda, bəzi xəstələrdə isə əlamətlərdə
artma və azalma ilə gedən ancaq heç bir zaman normala dönməyən bir seyr görülə bilməkdədir.

Dərman istifadəsi ilə çoxu əlamət nəzarət altına alına , buna qarşı bəzi xəstələr hələ də var olan dərman müalicələrində faydalanamamakta , iqtisadi səbəblərlə dərmanları təmin edememekte və ya dərman yan təsirləri səbəbi ilə müalicəyə
davam etmək istəmir.

Şizofreniya səbəbləri nələrdir?
Şizofreniyanın qəti səbəbi tam olaraq bilinə bilməməkdədir. Bu mövzuda dəyişik nəzəriyyələr irəli sürülməkdədir. Klinika izləmələrdə qan bağı olan kəslərdə genetik uyğunluğun olduğu başqa səbəblərin də araya girməsi ilə xəstəliyin ortaya çıxdığı görülməkdədir.
Tək yumurta əkizlərinin birində şizofreniya görülməsi vəziyyətində digərində şizofreniya ortaya çıxma ehtimalı % 50, ana atanın ikisinin birdən şizofreniyalı olması vəziyyətində uşaqlarda şizofreniya görülmə ehtimalı% 40, ana və ya atanın şizofreniyalı olması
vəziyyətində uşaqlarda görülmə ehtimalı% 8, qardaşlardan birinin şizofreniyalı olması vəziyyətində digər uşaqda xəstəliyin görülmə ehtimalı% 12dir. Genetik keçişdən məsul tutulan bəzi genlər vardır ancaq bu mövzu hələ tam olaraq işıqlandırıla bilməmişdir.

Şizofreniyalı xəstələrin beyin tomoqrafiyası və MR kimi radyolojik araşdırmalarında beynin bəzi bölgələrində dəyişikliklər təsbit edilməkdədir ancaq bu dəyişikliklərin şizofreniyaya xas olmadığı bilinməkdədir. Yenə ölən şizofreniyalı xəstələrin beyin
biyopsilərində beyində bəzi toxu dəyişiklikləri görülməkdədir. Bu dəyişikliklərin də xəstəlik meydana gəlmədən əvvəl mi olduğu və ya xəstəliyin ortaya çıkşıyla inkişaf etdiyi bilinə bilməməkdədir .
Beyin biokimyası ilə əlaqədar araşdırmalarda beyində xəbərçi rolu boynuna götürən ( nörotransmitter ) maddələrdən biri olan dopaminin fəaliyyət artımının xəstəliyə gətirib çıxardığı bilinməkdədir.
Son illərdə dopamin yanında serotonin və norepinephrine kimi digər xəbərçilərində şizofreniya meydana gəlməsində rol oynadığı ifadə edilməkdədir. İstifadə edilən dərmanlar da bu sistemlər üzərindən təsir etməkdədir. Hər xəstədə eyni şeylərin ortaya çıxmaması, hər dərmanın hər xəstəyə yaramaması xəstəliyin ortaya çıxışında bu maddələrlə əlaqədar adamdan adama dəyişən xüsusiyyətlərin olduğunu düşündürməkdədir. Xəstəliyin ortaya çıxış səbəbi olaraq bəzi xəstələrdə dopamin sistemi daha təsirli olarkən bəzilərində problemin daha çox serotonin sistemində ola bilər.
İmmunitet sisteminin bu xəstəliyə gətirib çıxardığı qarşıya qoyulan nəzəriyyələr arasındadır.
Hamiləlik əsnasında qrip infeksiyası keçirən anaların uşaqlarında bu xəstəliyin ortaya çıxdığı irəli sürülmüşdür , ancaq araşdırmalar bunu dəstəkləmir.

Ekoloji bəzi faktorlar xəstəliyin ortaya çıxışında rol oynamaqdadır. Ürək xəstələri necə ekoloji stress yaradan vəziyyətlərdən mənfi təsirlənirsə və ya stressli bir həyat hadisəsi necə xəstəliyin ortaya çıxmasında rol oynayırsa şizofreniyalılarda
də eyni vəziyyət etibarlıdır . Bu xəstələrdə tək başına dərman müalicəsi ümumiyyətlə kafi olmaz, stress yaradan vəziyyətlərin də ələ alınması lazımdır. Bəzi ailə strukturlarının şizofreniyaya gətirib çıxardığı qarşıya qoyulmuş və şizofreniyalı ailələr modeli inkişaf etdirilməyə çalışılmışdır , ancaq sonra edilən araşdırmalar bu nəzəriyyəni dəstəkləməmişdir.

Şizofreniyalılarda hormonlarda bəzi dəyişikliklər olduğu və bunun da xəstəliyə gətirib çıxardığı ifadə edilməkdədir.
Bəzi strukturca və kimyəvi pozuqluqların şizofreniyalı xəstələrin hisslərində pozulmalara gətirib çıxardığı və xəstələrin hisslərində seçicilik olmaması səbəbindən beynin həddindən çox xəbərdar edilməsi ilə qarşılaşdığı qarşıya qoyulmaqdadır. Məsələn normal kəslərdə olduqları mühitdə eyni anda ortaya çıxan səslərə qarşı bir seçicilik vardır, televiziyanın səsini dinlərkən çöldə qışqıran satıcının səsini algılamayabilir , halbuki şizofreniyalılarda bu seçiciliyi olmadığı eyni anda var olan bütün səslərin qəbul edildiyi və beynin
çox xəbərdar qarşı-qarşıya qaldığı ifadə edilməkdədir.
Stress- diyatez nəzəriyyəsinə görə irsi olaraq uyğun olan kəslərdə stressli bir vəziyyətlə qarşılaşıldığında şizofreniya ortaya çıxmaqdadır. Şizofreniyanın ortaya çıxışında bioloji , psixoloji və ekoloji faktorların birlikdə rol oynadığı, stress yaradan bir vəziyyətlə qarşılaşanda xəstəliyin ortaya çıxdığı və stress yaradan vəziyyətin də bu faktorlardan biri ilə əlaqədar ola biləcəyi belirtilmektedir.Örneğin ortaya çıxarıcı faktor infeksiya kimi bioloji bir səbəb və ya bir yaxınını itirmək və ya problemli bir ailədə həyata kimi psixoloji bir səbəb ola bilər. Hər infeksiya xəstəliyi olan və ya hər yaxınını itirən şizofreniya olmaz, bu
xəstəliyin ortaya çıxışı üçün irsi uyğunluğun da olması lazımdır .

Şizofreniya ƏLAMƏTLƏRİ NƏLƏRDİR?

Şizofreniya xəstələri dünyanı dəyişik anlayarlar. Normalda ətrafda mövcud xəbərdar edənlər xaricində olmayan səslər , xəyallar , qəribə qoxularla xarici dünya qarışıq və anlaşılmaz .
Bu mühitdə xəstələrdə anksiyete artımı , həyəcan və qorxu sıxdır. Bu duyğularla ümumiyyətlə normal olmayan davranışlar sərgilərlər.
Şizofreniyanın ortaya çıxışı dəyişik şəkillərdə ola bilər. Bəzi xəstələrdə birdən ortaya çıxa biləcəyi kimi çoxu xəstədə hiyləgərcə yavaş-yavaş inkişaf edər. Yavaş seyr göstərən Şizofreniyanın ilk düzəlişlər diqqət toplama çətinliyi, ictimai marağı itirmə , içinə bağlanma, özünə baxımda azalma, dini məşğuliyyətlərdən artma və ya quru sevdaya tutulma kimi diqqətə çarpan olmayan və ilk baxışda Şizofreniyanın düşündürmeyen əlamətlər görülə bilər və tez-tez başqa psixiatrik xəstəliklərlə qarışdırılar. Bu başlanğıc əlamətlərinin ardından bir neçə ay və ya il içində də bütün əlamətləri ilə xəstəlik ortaya çıxar. Xəstələr tez-tez qəribə davranışlar və danışmalar sərgilərlər.Gerçekte olmayan səslər eşitməyə və xəyallar görməyə başlarlar. Bəzi xəstələrdə qəribə mövqelərdə uzun müddət dayanma , bəzilərində heç hərəkət etmədən uzun müddət səssiz qalma və ya həddindən artıq hərəkətlilik görülə bilər. Yavaş seyr göstərən şizofreniyanın yanında sürətli seyr göstərən şizofreniya də ola bilər. Bu xəstələrdə isə əlamətlərin çoxu bir yerdə birdən ortaya çıkar.Bazı xəstələrdə əlamətlər yüngül seyr edərkən bəzilərində şiddətli simptomlar ola bilər və bu vəziyyətdə xəstələri nəzarət etmək güçleşebilir . Şizofreniyanın görülən ifadə olunar iki başlıq altında toplanır: müsbət əlamətlər və mənfi əlamətlər . Hər xəstədə bu əlamətlərin hamısı bir yerdə görülməz.
Şizofreniyanın tipinə görə əlamət çoxluqları də dəyişər. Məsələn paranoid şizofreniyalı şüphecilikle əlaqədar ifadə edilər güclüdür. Paranoid şizofreniyalılarda sıx görülən mövzulardan bəziləri bunlardır: özünə pislik etmək istəyən şəxslər və ya güclər vardır , bununla əlaqədar səslər eşidir , bu səbəblə evdə pərdələri bağlayıb oturmaqda , yemək yeyərkən zəhərlənmə riski olduğunu düşünərək yeməyi öz
qarşısında hazırlatmakta və ya öz etdiyi yeməyi yeməkdədir. Otağına dinləmə cihazları yerləşdirilmişdir , bu səbəblə otağında təmkinli danışır , həyat yoldaşı özünü aldatmaqda, və s Sadə Şizofreniyanın isə ictimai çəkilmə , içinə bağlanma, ictimai fəaliyyətlərdə azalma, özünə baxımın düşməsi kimi əlamətlər xaricində çox tapıntı olmaya bilər. Müsbət əlamətlərdə ; skeptisizm , eşitmə varsanılar və qəribə davranışlar sıktır.Hastalarda düşüncə və danışmada qopuqluq görülə bilər. Danışarkən mövzudan mövzuya atlama, məzmun olaraq bir məna ifadə etməyən sözləri bir-birinin ardınca sıralama nəticəsində dinləyənlər tərəfindən bir məna ifadə etməyən söz salatı dediyimiz məzmunu boş, mənasız və kompleks danışma forması görülə bilər. Bəzəndə xəstələr özləri söz uydururlar , bu sözlər özlərincə bir məna ifadə etmektedir.Aslında mənasız kimi görülən danışmağa diqqət yetirilsə çoxda mənasız olmadığı məzmununun olduğu görülə bilər. Bu danışma forması adamın çağrişimlarının sürətlənməsi ilə əlaqədardır. Düşüncədə bu Hızlanma yanında dayanmalar da görülə bilər.
Xəstələr danışarkən ani dayanmalar , bloklar ümumiyyətlə buna bağlıdır. Düşüncələr ümumiyyətlə uşaq və büyüsəl . Xəstələrdə gerçəklə əlaqəsi olmayan inanclar görülə bilər. Bu xəstələrdə görülən bəzi düşüncələrə bu nümunələr verilə bilər; telefonları dinləməkdə, insanlar özünü təqib etməkdə , hər kəs düşüncələrini bilir , pislik etmək istəyən şəxslər var , hətta ev içindəki yaxınları belə pisliyini istəməkdə və özünə zərər vermək üçün planlar etməkdədir , televiziyadan mesajlar almaqda , hər kəs özünə mənalı mənalı baxmaqdadır , daxili orqanları parçalanmış və yox olmuşdur , telepatik gücləri vardır , yadplanetlilər özü ilə əlaqə qurmaqdadır və s
Gerçəklə əlaqəsi olmayan səslər işitilebilir . Bəzən bu səslər bəzi əmrlər verməkdə , lağ etməkdə və ya pis sözlər söyləməkdədir. Yenə gerçəkdə olmayan xəyallar görülər. Qəribə şəkillər, qorxunc varlıqlar ola bilər. Xəstələr bu səs və görünüşlərin gerçəkdə olub olmadığını ayırd edə bilməz. Çox vaxt bunlardan narahat olarlar və qorxarlar. Bunları öz beyinlərinin bir məhsulu olaraq qəbul etməz və ümumiyyətlə çöldən bəziləri tərəfindən edildiyini düşünürlər. Bəzən bu səslərə cavab verər, danışmağa başlarlar və ya görünüşləri təqib edirlər. Xəstələrin bu hərəkətləri çöldən müşahidə edildiyinə öz-özünə danışırmış və ya sabit bir nöqtəyə baxırdı kimi gəlir .
Mənfi əlamətlərdə ; ictimai çəkilmə , içinə bağlanma, maraq və istək azlığı , özünə baxımda azalma, danışma və hərəkətlərdə azalma kimi ifadə olunar görülər .

Duyğulanımda azalma görülər. Xəstələrin jest və mimiklerinin azaldığı görülür.Olaylara uyğun reaksiyalar verə bilməzlər. Çox vaxt üzlərinə maska ​​geymiş kimi reaksiyasız bir görünüş sərgilərlər. Bəzən də əlverişsiz reaksiyalar verdikləri görülər, ağlanılacaq yerdə gülər və ya gülünecek yerdə ağlaya bilər. Ümumiyyətlə hərəkətlər azalmışdır.
Hərəkətə başlama çətinliyi görülər. İrəli mərhələlərdə hərəkətsiz uzun müddət dayandıqları görülə bilər. Bu hərəkətsizliyə səbəbi sıxlıqla irəli dərəcədə qərarsız qalmaqla əlaqədardır. Bəzən bu uzun davamlı hərəkətsizliyə ardından ani gözlənilməyən bir hərəkətlilik ola bilər, xəstə yaydan atılmış ox kimi hərəkətə keçə bilər. Xəstələr ictimai hadisələrə maraq və istəklərini ümumiyyətlə itirərlər. İctimai çəkilmə , məktəb və işə davam edə bilməmə , yoldaşlardan uzaqlaşma, tək qalmağı seçim etmə sıx görülər. Diqqət toplama çətinliyi vardır , xəstələr bir mövzuya odaklanamazlar .
Şizofreniya xəstələrində təcavüzkarlıq sıx görülən əlamət deyil. Ancaq şizofreniya əlamətləri ortaya çıxmadan əvvəl təcavüzkar şəxsiyyəti olanlarda xəstəlik ortaya çıxdıqdan sonra təcavüzkarlıq görülə bilməkdədir. Bunun xaricindəki xəstələr ümumiyyətlə içinə qapalıdır . Şübhəçiliyi olan xəstələr dərman kullanmıyorlarsa təcavüzkar ola bilərlər. Ümumiyyətlə ailə içində və ya yoldaş mühitində təcavüzkar davranışlar göstərirlər. Yenə spirt və maddə asılılığı olan şizofreniyalılarda təcavüzkarlıq görülə bilər. Şizofreniyanın intihar riski normal cəmiyyətə görə çoxdur. Xəstələrin % 10- intihar cəhdi görülə bilməkdədir. Hansı xəstənin intihar edəcəyini əvvəldən kəsdirmək ümumiyyətlə çətindir.

şizofreniya müalicəsi

Şizofreniya olduqca dəyişik şəkillərdə özünü göstərən və səbəb ortaya çıxdığı bilinməyən bir xəstəlikdir. Bu səbəblə müalicədə məqsəd simptomları yatırmağa və xəstəliyin təkrar ortaya çıxışını önləməyə istiqamətlidir.

Şizofreniya müalicəsində istifadə antipsikotik dərmanlar ilk olaraq 1950-ci illərdə ortaya çıxmışdır. Bu dərmanlar xəstələrdə ortaya çıxan əlamətləri yatıştırmakta xəstənin gündəlik həyata uyğunlaşmasını artırmaqda, iş səmərəsini yükseltmekte və xəstəliyin təkrar ortaya çıxışını önləməkdədir ancaq xəstəliyin tam olaraq ortadan qalxmasına köməkçi ola bilməməkdədir.

Dərmanın seçimi və doza nizamlaması xəstəyə və xəstənin əlamətlərinə görə dəyişər. Hansı dərmanın , nə dozada istifadə ancaq sınaq və yanılma yolu ilə aydın olmaqdadır. Hər dərman hər xəstəyə yaramamaqdadır , bəzi xəstələrdə bəzi dərmanlar kiçik dozalarda belə şiddətli yan təsirlər çıxara . Bəzi xəstələrdə yüksək doza dərman istifadəsinə baxmayaraq əlamətlər azalaraq davam etməkdə , nadir də olsa bəzi xəstələr hələ də var olan heç bir dərman müalicəsindən faydalanamamaktadır .

Son on ildə atipik antipsikotikler olaraq adlandırılan yeni bir qrup dərman şizofreniya müalicəsində istifadə edilməkdədir. Bu qrup dərmanlardan ilki və ən təsirli olanı Clozapine'dir . Fəaliyyəti yanında qandakı ağ hüceyrələrin ani düşmə kimi həyatı əhəmiyyəti olan bir yan təsiri olması səbəbindən həkim idarəsində və diqqətli istifadə edilməsi lazımdır. Bu qrupda yurdumuzda hələ də istifadə edilən digər dərmanlar Risperidone , Olanzapine və Quetiapine'dir . Bu dərmanların yan təsirləri Clozapine görə daha az olmasına baxmayaraq yenə də dəyişik yan təsirlər görülə bilməkdədir. Bu qrup dərmanlar klassik dərmanlara görə olduqca bahalıdır. Bunlar xaricində hələ də yeni dərmanlar inkişaf etdirilməyə çalışılır.

Şizofreniya müalicəsində istifadə edilən dərmanlayar xüsusilə səs eşitmə , xəyal görmə, skeptisizm kimi bəzi əlamətləri asanca ortadan kaldırabilirken , maraq , istək azlığı və duyğulanımda azalma kimi bəzi simptomlar çoxca təsirli ola bilməməkdədir.

Haloperidol kimi klassik antipsikotiklerin həyata əlavə dərman istifadəsini tələb yan təsirlər tez-tez görülərkən atipik antipsikotiklerle bu yan təsirlər çox nadirdir.

Xəstələri və yaxınlarını ən çox narahat edən mövzu xəstələrdə bu dərmanlara asılılıq inkişafıdır. Ancaq bu dərmanların asılılıq yan təsiri qətiliklə yoxdur.

Dərmanların Təsir mexanizmi Nədir ?

Şizofreniyanın beyində mövcud olan və tənzimləyici , xəbərçi kimi funksiyaları olan dopamin , serotonin və glutamat kimi nörotransmitter funksiya pozuqluğu olduğu və xəstəliyin bu səbəblə ortaya çıxdığı düşünülməkdədir. Hər xəstədə bu maddələrlə əlaqədar ortaya çıxan funksiya pozuqluğu fərqli şekillerdedir və buna bağlı olaraq ortaya çıxan əlamətlərdə xəstədən xəstəyə dəyişər. Bəzi xəstələrdə problem ağırlıqlı olaraq dopamin sistemindedir və bu xəstələr dopamin sistemini təsir edən klassik nöroleptiklerden daha çox faydalanar. Bəzi xəstələrdə isə problemin daha çox serotonin sistemindedir və bu xəstələrin klassik dərmanlara cavabı azdır və yeni qrup dərmanlar bu xəstələrdə olduqca təsirli olmaqdadır.

Hər xəstəyə uyğun dərman, uyğun doza və istifadə şəkli fərqlidir. Xəstəliyin əlamətlərinin ani ortaya çıxdığı və şiddətli olduğu hadisələrdə əzələ içinə verilən iynə formaları istifadə edilə bilər. Yenə xəstənin vəziyyətinə görə ağızdan damla , sirop və ya həb şəklində tətbiq edilər.

Dərmanlara nə qədər davam etmək lazımdır?

Bu dərmanlar xəstəliyi nəzarət altına aldığı kimi təkrarlama şansını da salar. Bəzi xəstələrdə dərman istifadəsinin davam etməsinə baxmayaraq xəstəlik təkrarlaya bilər. Ancaq dərmanların qısa davamlı istifadə kəsilməsi ilə xəstəliyin təkrarlanma şansı daha çoxdur. Xəstəliyin alovlu olduğu dövrdə dərmanı daha yüksək dozada istifadə edilməli, əlamətlər sakitləşəndə ​​doza azaldılmalıdır. Bəzi xəstələrdə dozanın azaldılması ilə xəstəlik təkrarlaya , bu vəziyyətdə dozanın təkrar artırılması lazımdır. Dərmanların uyğun dozada uyğun müddətdə istifadə edilməsi, nizamlı həkimə getmə xəstəliyin nəzarət altında tutulması cəhətdən əhəmiyyətlidir. Bu xəstələr müalicələrini nizamlı davam etdirmə mövzusunda ümumiyyətlə çətinlik çəkərlər. Xəstə yaxınlarının bu mövzuda xəstələrə köməkçi olması əhəmiyyətlidir.

Xəstələrin nizamlı dərman istifadə etməməsidir müxtəlif səbəbləri vardır:

1. Bəziləri xəstə olduğunu qəbul etməz və dərman istifadə ehtiyacının olmadığını düşünər
2. Düşüncələrində dağınıqlıq olduğu üçün nizamlı dərman qorunur
3. Xəstə yaxınları xəstəliyin tam şüurunda olmadığı üçün xəstəni dərman istifadəsi mövzusunda mənfi istiqamətdə təsir edə bilər
4. Yan təsir səbəbi ilə xəstə dərman istifadə istəməyə , müalicə edən həkim bu mövzunu nəzərə almaz isə xəstənin müalicəyə uyğunlaşması pozula bilər
5. Dərman istifadəsi uzun davamlı olduğunda xəstənin iqtisadi gücü nəzərə alınmalıdır. Alış çətinliyi içində olan xəstələrə bahalı dərmanların başlanması müalicəyə davamı çətinləşdirə
6. Müalicənin asan tətbiq oluna bilər olması əhəmiyyətlidir. Çox sayda və gün ərzində müxtəlif zamanlarda tətbiq olunan çox sayda dərmanın istifadə edilməsi müalicəyə uyğunlaşması poza bilər

Müalicədə uyğunlaşma çətinliyi olan xəstələrdə uyğunlaşması artırıcı tədbirlər alına bilər : Yan təsiri çox olan dərmandan az yan təsirli dərmana keçmə, dərmanın ən təsir və ən aşağı dozada istifadəsi, ağızdan alınan dərmanlar yerinə iynə ilə əzələ içinə vurulan anbar dərmanların istifadəsi və s

Bəzi xəstələr bir gündə istifadə dərmanları bir qutuya qoymaqda və oradan alaraq dərman alıb almadıqlarını nəzarət etməkdədir . Xəstə yaxınlarının da bu mövzuda xəstələrə köməkçi olmaları əhəmiyyətlidir.

Dərmanların yan təsirləri nələrdir?

Klassik nöroleptiklerin ən sıx görülən yan təsiri əzələlərdə sıxılma , sərtlik hiss etmə, ayaqları davamlı hərəkət etdirmə ehtiyacı , hərəkətlərdə yavaşlama . Daha seyrək olaraq ağız quruluğu, bulanıq görmə , qəbizlik , çaşmışlıq hissi , qadınlarda ədəd nizamsızlığı və döş süd gəlməsi , kişilərdə ejakulasyon çətinliyi görülə bilər. Daha çox sakitləşdirici və yatırdıcı təsiri olan dərmanlarla ağız quruluğu , təzyiq düşməsi, bulanıq görmə , qəbizlik kimi yan təsirlər daha çox görülərkən, sakitləşdirici və yatırdıcı təsiri az olan əlamətləri daha yaxşı nəzarət altına alan haloperidol kimi dərmanlarda əzələlərdə sıxılma , yerində dayana bilməmək kimi yan təsirlər daha çoxdur .

Dərmanların uzun müddət istifadəsi ilə qalıcı yan təsirlər ortaya çıxa bilər. Bu yan təsirlərin başında ağız , dodaq , üz və bədən əzələlərində görülən istəksiz hərəkətlər gəlir.

Atipik antipsikotikler olaraq adlandırılan yeni qrup dərmanlarla bu tip qalıcı yan təsirlər çox nadir olaraq ortaya çıxmaqdadır. Xüsusilə gənc xəstələrdə daha az yan təsiri olan və qalıcı yan təsirlər ortaya çıxarma ehtimalı aşağı olan dərmanlar seçilməkdədir.

Atipik antipsikotiklerden clozapine istifadə edən xəstələrin % 1-də qandakı ağ kürə düşmə ola bilməkdədir. Bu vəziyyətdə dərmanı kəsmək lazımdır . Bu yan təsiri nəzarət edə bilmək üçün xəstələrin nizamlı qan idarələrinə gəlmələri uyğundur. Bunun xaricində sərsəmlik, yuxu halı, yorğunluq , təzyiq düşməsi, tüpürcək artımı kimi yan təsirlər görülə bilər.

Risperidon , ketiapin və olanzapin də qan ağ kürəsində düşmə göstərilməmişdir. Ancaq bu dərmanlarla da müalicənin başında sərsəmlik, yorğunluq , təzyiq düşməsi ola bilər. Xəstənin tolere edə bilməyəcəyi qədər yan təsir ortaya çıxdığında dozanın yavaş yavaş artırılması uyğundur. Bu dərmanlar içində ən az yan təsir çıxaran olanzapindir . Risperidon ilə əzələ sıxılması kimi yan təsirləri ola bilər. Bu vəziyyətdə klassik dərmanlarda olduğu kimi antiparkinson dərman istifadəsi gərəyə bilər. Xüsusilə clozapin və ketiapinde doza yavaş yavaş artırılmalıdır.

Dərmanların yan təsirlərinin ortaya çıxışı xəstələrin həssaslığına da asılıdır. Eyni dərmanın eyni dozası bir xəstədə heç bir yan təsir ortaya çıkarmazken başqa bir xəstədə şiddətli yan təsirlər görülə bilər. Xəstənin tolere edə bilməyəcəyi yan təsirlər ortaya çıxdığında dərman dozasını azaltmaq, dərmanı dəyişdirmək və ya yan təsirləri aradan qaldırmağa istiqamətli başqa dərmanlar başlamaq uyğundur. Bu dərmanların istifadəsi ümumiyyətlə uzun müddətlidir , bəzən ömür boyu dərman istifadə gərəyə bilər. Xəstəliyin alovlu olduğu dövrdə yüksək doza dərman istifadəsi lazım olarkən əlamətlər nəzarət altına alındıqdan sonra doza azaldılmalıdır. Doza azaldılmasını həkim idarəsində edilməsi lazımdır. Bəzən doza azaldılması əsnasında xəstəlik əlamətləri təkrar alevlenebilir . Bu vəziyyətdə təkrar doza artımı edilməlidir.

Noy sıxılmasını önləməyə istiqamətli antiparkinson dərmanlar istifadə edilməkdədir . Bu dərmanların nə məqsədlə istifadə bilməyən xəstələrdə bu dərmanlar bəzən səhv gətirib çıxarmaqdadır. Psikozlarda bu dərmanların istifadəsi yalnız yan təsiri önləməyə istiqamətlidir.

Yenə yan təsirləri nəzarət altına almaq məqsədi ilə anksiyete aradan qaldırıcı dərmanlayar , antihistaminikler , duyğu vəziyyət tənzimləyiciləri istifadə edilə bilər. Bəzən xəstəliyin əlamətlərinin yatışmasının ardından depressiya görülə bilər və ya yeni qrup dərmanların istifadəsi əsnasında obsesif əlamətlər görülə bilər, bu vəziyyətdə antidepresan dərman istifadəsi gərəyə bilər.

Şizofreniyanın İstifadəsi təklif edilməyən Dərmanlar hansılardır?

Şizofreniya xəstələri və digər psikozlarda xəstələr dərman müalicəsi altında ikən bəzi dərman və maddələrin istifadəsi təklif edilməz. Bunlar müalicə məqsədiylə istifadə edilən dərmanların təsirinə əks təsir edərək müalicəni mənfi təsir edər.

* Maddə istifadəsi : LSD, kokain, amfetamin kimi asılılıq edən bəzi maddələrin istifadəsi əsnasında şizofeniye bənzər əlamətlər ortaya çıxır. Psixiatrik xəstəliyi olan kəslərdə bu vəziyyət istənməyən nəticələrə yol aça bilər. Marihuana kimi şüuru bulandıran dərmanlarda antipsikotik dərmanlarla etkileşir və xəstəliyin təkrar alovlanmasına yol aça bilər.
* Spirt istifadəsi : Uzun müddət spirt istifadəsi də şizofreniyaya bənzər əlamətlər ortaya çıxara bilər. Ayrıca spirt dərmanlarla təsirləşərək dərmanların beyin üzərindəki təsirini artırır və bu bəzən təhlükəli nəticələrə yol aça bilər.
* Kafein : Qəhvə , kola , çay kimi kafenin ehtiva edən içkilər adamda qayğını artırıcı istiqamətdə təsir edər. Yerində dayana bilməmək , əsəbilik və gərginlik kimi əlamətlərdə artıma gətirib çıxarar. Axşamları çox alındığında yuxuya keçməyi çətinləşdirə bilər. Bu səbəblə çox miqdarda istehlakından uzaq durulmalıdır.
* Antiasitler : mədə turşusunu aradan qaldırmağa istiqamətli istifadə edilən dərmanlayar və ya syrups nöroleptiklerin sorulmasını çətinləşdirə bilər. Bu səbəblə eyni zamanda alınmaması uyğundur.

* Diyet quruluşçu dərmanlar : Kilo vermək məqsədi ilə istifadə edilən bu dərmanların sinir sistemini xəbərdar və ya qayğını artırıcı istiqamətdə təsir etdiyi görülə bilməkdədir. Bu səbəblə bu xəstələrdə istifadəsi çox təklif edilməməkdədir. Lazım olduğunda həkimə məsləhətləşilərək istifadəsi uyğundur.

Psikososyal müalicələr nələrdir?

Şizofreniya sıx olaraq 18-35 yaşları arasında görülər. Bu yaşlar eyni zamanda məktəb həyatı, peşə əldə etmə və evlənmə kimi həyatı əhəmiyyətli ölçüdə təsir edən hadisələrin inkişaf mərhələdir. Dərmanlar hastalardaki əlamətləri aradan qaldırmaqda ancaq xəstənin ictimai uyğunlaşmasına köməkçi ola bilməməkdədir. Xəstələr öz baxımını üstlənmə , insanlarla əlaqə qurma və və bu əlaqəni davam etdirməyi çətinliklər yaşamaqdadır. Bütün bu çətinlikləri ortadan qaldıra bilmək üçün psixoloji müalicələr şərtdir. Ailənin xəstəlik mövzusunda məlumatlandırılması və öyrədilməsi lazımdır. Xəstələrin həmrəylik içinə girdiyi dəstək qrupları bu baxımdan olduqca faydalıdır. Fərdi psikoterapilerle xəstənin əlaqələrini tənzimləməsinə və ictimai əlaqələrini inkişaf etdirməsinə yardım göstərmək olar .

İstanbulda xəstələrə və ailələrinə dəstək məqsədiylə qurulmuş olan " Şizofreniya Dostları Dərnəyi " bu sahədə aktiv kimi xidmət edir. Şizofreniya xəstələri bu dərnək köməyi ilə qrup işlərinə katılabilmektedir. Dərnəyin çıxardığı nəşrlərlə xəstə yaxınlarının məlumatlandırılmağı məqsəd qoyulmaqdadır.

Ailə və ətraf mühitin köməyi necə olar?

Xəstələrə ən böyük dəstək ailədən gəlməkdədir. Bunun yanında qohumlar, dostlar, qonşular və sosial yardım təşkilatlarının dəstəyi göz ardı edilə bilməz.

Bəzi hallarda şizofreniya xəstələrinin ictimai dəstək ehtiyacı artmaqdadır. Məsələn müalicə olmaq istəməyən və müalicə olmağı rədd edən xəstələri həkimə getməyə razı etmək lazımdır. Xəstəliyin təbiəti gərəyi ilk düzəlişlər xəstələr xəstə olduqlarını qəbul etməyə bilərlər. Bəzən də xəstələr özlərinə və ya ətraf mühitə zərər verəcək ölçüdə təcavüzkar ola bilərlər. Bu vəziyyətdə xəstə həkimə getməyi qəbul etmirsə həkimə apara bilmək üçün təhlükəsizlik güclərindən kömək tələb oluna bilər.

Müayinə zamanı xəstələr bəzən əlamətləri həkimlə paylaşmaq istəməyə bilər. Doğru tanısın qonub, müalicə təqibinin yaxşı edilə bilməsi üçün xəstə ilə bir yerdə yaşayan xəstə yaxınlarının xəstənin vəziyyəti mövzusunda həkimi məlumatlandırmalarının əhəmiyyətlidir.

Şahid erkən dövrdə qonub müalicənin erkən başlanması müalicədə müvəffəqiyyət şansını artırmaqdadır. Müalicə olmayan xəstələrin özünə baxımı azalmaqda, ictimai uyğunlaşması pozulmaqda tək başına qaldığında çoxu öz baxımını məşğul hala gəlməkdədir. Ailəsi yaxını olmayan və nizamlı müalicə görə bilməyən xəstələr ya cinayət işləyərək həbsxanaya düşməkdə və ya aclıq və yoxsulluq içində küçələrdə yaşamağa məhkum olmaqdadır.

Xəstələrdə olmayan səsləri eşitmə və ya olmayan xəyallar görmə kimi əlamətlər ola bilər. Bəzən də " mənə pislik edəcəklər , məni zehirleyecekler " kimi səhv inanclar inkişaf edə bilər. Bu hisslər və inanclar xəstə tərəfindən qətiliklə doğru qəbul edilir , müzakirə ilə bunları dəyişdirməyə çalışmaq bir fayda etməz. Bəzən xəstələr yaxınlarına səs eşidib eşitmədikləri və ya xəyal görüb görmədiklərini soruşar bu vəziyyətdə eşitmədiyini və ya görmədiyini, bu əlamətlərin xəstənin xəstəliyinin bir parçası olduğunu söyləmək lazımdır.

Yaxşılaşmış xəstələrdə xəstəliyin təkrarlaması vəziyyətində ifadə ortaya çıxışı xəstə yaxınları tərəfində gözlənə bilər. Bu vəziyyəti fərq edib müalicəyə erkən başlamaq xəstəliyin qısa müddətdə idarə altına alınmasını asanlaşdırır . Xəstənin daha əvvəl faydalandığı dərmanları saxlamaq və yeni hücumda bunu həkimə çatdırmaq , gündəlik həyatda ortaya çıxan dəyişmələri köçürmək həkimin müalicə planı etməsində olduqca faydalıdır.

Xəstə ailəsi və ətrafının bu dəstəklərinin yanında xəstənin daha əvvəl var olan qabiliyyətlərini təkrar ortaya çıxarmasına köməkçi olması lazımdır. Xəstənin xəstəlikli istiqamətlərini vurğulamaq yerinə sağlam istiqamətlərinin ələ alınması xəstənin özünə olan etibarını qazanması baxımından əhəmiyyətlidir. Məsələn yazma və ya şəkil qabiliyyəti olan bir xəstənin bu istiqamətlərinin dəstəklənməsi və qabiliyyətlərini inkişaf etdirməsi məqsədiylə mühit təmin edilməsi davamlı xəstəliyi üzərində durulmasından daha müsbət bir təsir edər

DİAQNOZU NECƏ QOYULUR?

Şizofreniyanın görülən ifadə olunar başqa psixiatrik xəstəliklərdə də görülə bilər.
Heç bir əlamət tək başına tanı koydurucu deyil. Tanı psixiatriya eksperti tərəfindən xəstənin ruhi müayinəsi, xəstə yaxınları ilə görüş və çox vaxt xəstənin klinik izlənilməsi nəticəsində qoyulur.
Şizotipal şəxsiyyət pozuqluğu, şizoaffektif pozuqluq , bipolar duyğulanam pozuqluğu şizofreniya ilə sıxlıqla qarışan pozuqluqlardır.
Bəzi fiziki xəstəliklərin seyri əsnasında da bənzər əlamətlər görülə bilər, bu səbəblə ayırıcı diaqnozu edə bilmək üçün fiziki müayinə və qan təhlillərinin edilməsi lazımdır.
Spirt və maddə asılılığı olan və ya bəzi dərmanları istifadə edən insanlarda də bənzər əlamətlər ola bilər. Xəstənin əhvalatının alınması zamanı buna diqqət yetirilməli və əhvalatda bu vəziyyətlərdən bəhs edilirsə buna istiqamətli tədqiqlərin edilməsi lazımdır.
Share

Oxşar xəbərlər

6 Rəylərin sayı:.

  1. 8 sentyabr 2014 17:30
    ALLAH butun xestelere şefa versin AMİN,

  2. 21 sentyabr 2013 15:48
    SAGALMAZ BIR XESTELIKDI..ALLAH UZAG ELESIN BIZLERDEN.AMIN

  3. 20 sentyabr 2013 22:41
    ALLAH QORUSUN TİBBİN EN BOYUK EN AQİR XESTELİYİ HESAB EDİREM BUNU

  4. 20 sentyabr 2013 22:13
    Bu xəbəri sayta ona görə verdimki bilməyənlər bucür xəstəlik olduğunu bilsinlər ailələr var övladının xəstəliyini gizlədir evləndirir hansısa yazıq qızın həyatını məhv edir bədbaxt edir((((((.İstiyir qızlar istiyir oğlanlar ailə qurmamışdan əvvəl həkim yoxlanışından keçməyi məsləhət görürəm.

  5. 20 sentyabr 2013 14:36
    Allah bizlerden uzaq etsin tutulanlarada sefa versin

    --------------------

  6. 20 sentyabr 2013 14:34
    sizofreniya  nedense son zamanlar  cox artib bezen duzgun diaqnoz qoyulmur sizofrenik hesab edilirler  bildiyime  gore  zebt etmek cetindir  kimde varsa yaxinlarina Allah  sebr versin

    --------------------

Rəy əlavə et

*
  • sual: doqquz+bir=necə?
  • Yağlı Əyilmiş Xətt altdan Xətt öndə | Sol tərəflə yığ Mərkəzdə Sağ tərfdə yığ | smayl qoşmaq Şəkil Rəng seçimi | Gizli mətn Məqalə qoş seçilən mətni kril əlifbasına çevir Spoyler

    Şəxsi mesajlar

    Sizin yazışmalar